üstatlar.net

Türkiye’de performans yönetimi, performans boyutları, performans ölçümleri, performans göstergeleri konusunda bilimsel araştırmalar yapan ve bu konuda danışmanlık hizmeti veren temel kurum üniversiteler dışında Milli Prodüktivite Merkezidir. Performans denetimi yapan  tek kurumu ise 1938 yılından bu yana Yüksek Denetleme Kuruludur. 1996 yılından itibaren Sayıştay tarafından  performans denetimi yapma isteği 832 sayılı Sayıştay Kanununa yapılan ilave ile ortaya konulmuş ancak bugüne kadar bu konuda bir uygulama yapılamamıştır.

Yüksek Denetleme Kurulu performans denetimi kavramını ekonomik denetim kavramının bir parçası olarak özdeşleştirmiş ve performans denetimini kârlılık-verimlilik-ekonomiklik kavramları ve analizleriyle tanımlamıştır. Yüksek Denetleme Kurulu “Denetleme Kılavuzu”nda işletme sonuçlarının denetlenmesi ve analiz edilmesi ve denetim raporlarında yer almasıyla ilgili olarak yer alan kârlılık-verimlilik-ekonomiklik konuları aşağıda çok kısa şekilde özetlenmiştir. Yine aynı konuda YDK tarafından iç yayın olarak hazırlanmış denetimlerde yararlanılacak el kitapları bulunmaktadır.

- Kârlılık: YDK tarafından kârlılık, finansal kârlılık ve ekonomik kârlılık olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Finansal kârlılık; dönem kârının önce ödenmiş sermaye ile, sonra öz kaynaklar ile ilişkisinin kurularak oranlanması, ekonomik kârlılık ise; işletmede kullanılan sermayenin tamamının öz kaynak olduğu, başka bir anlatımla işletmenin faaliyet döneminde çalışmalarında yararlanılan öteki yabancı kaynaklar da öz kaynak (kullanılan sermaye) varsayıldığında ne oranda kâr elde edileceğini araştırılması şeklinde tanımlanmıştır. YDK tarafından denetim tekniği olarak uygulanan ekonomik kârlılığa İngilizce yazında, yatırımın getirisi ( return on invesment), kullanılan sermayenin getirisi (return on capital employed) ve kullanılan varlıkların getirisi (return on assets employed) de denilmektedir. Dönem sonucunu kârlılığından başka, YDK denetimlerinde satışların kârlılığı ve sermaye hareketlerinin kârlılığa etkileri alt hedef olarak incelenir. İşletme sonucunu oluşturan hâsılat ve maliyet arasındaki ilişkilerin analiz edilmesi amacıyla, genellikle toplam maliyeti karşılamaya yeterli satış hâsılatını sağlayan faaliyet hacmi ya da hâsılatla maliyetin eşit olduğu hacim olarak tanımlanan kâra geçiş noktasına ilişkin araştırmalar yapılır.

- Verimlilik: Verimlilik, belirli zaman parçası içinde üretimden elde edilen çıktıların (output) aynı zaman parçası içinde üretimde kullanılan üretim girdilerine (input) oranıdır. Verimlilik artışı, belirli bir zaman parçası içinde, üretimde kullanılan üretim girdilerinin (input) miktarı sabit tutulup, aynı zaman parçası içinde üretimden elde dilen mal ve hizmetlerin (output) miktarı artırılarak sağlanabileceği gibi, üretimden elde edilen mal ve hizmetlerin miktarı sabit tutulup, üretimde kullanılan üretim girdilerinin miktarının azaltılması yoluyla da sağlanabilir. Verimlilikle ilgili karşılaştırmalarda göz önünde tutulması gerekli başlıca işletme içi ve işletme dışı faktörler şunlardır.

-  Çalışma derecesinde oluşan farklar,
-  Girdi fiyatlarında meydana gelen farklar,
-  İşgücü bileşimindeki değişiklikler,
-  Üretim teknolojisinde meydana gelen farklar,
-  Üretim safhası bakımından farklılıklar.    

Verimlilik, toplam faktör verimliliği ve kısmi verimlilik olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Ancak tüm üretim faktörlerinin çoğu kez hesaplanmasında karşılaşılan güçlükler nedeniyle verimlilik analizleri genellikle kısmi verimliliğe (üretimin, üretim faktörlerinin değerleri sabit tutulurken, değişken olan bir faktöre bölünmesi) dayandırılır.

- Ekonomiklik: Ekonomiklik, incelenen yıl üretiminin satış tutarının, maliyet giderleri toplamına oranıdır. İşletmede ekonomikliğin artabilmesi için, ya belirli bir zaman parçası içinde meydana gelen maliyet giderleri tutarı sabit tutularak, aynı zaman parçası içinde elde edilen mal satış gelirlerini artırmak ya da söz konusu zaman parçası içinde gerçekleştirilen satış tutarına, daha az maliyet gideri harcamak yoluyla ulaşılması gerekmektedir. Ekonomiklik, para birimi ile ifade edilen değerleri kapsamaktadır.

- Verimlilik, kârlılık ve ekonomiklik arasındaki ilişkiler: Verimlilik, kârlılık ve ekonomiklik birbirlerini olumlu veya olumsuz bir şekilde etkilemektedir. İşletmelerde verimliliği yükseltmek için, standartlaştırmak, basitleştirmek, kalifiye işçi kullanmak gibi, rasyonalizasyon önlemleri almak, bu arada uygun bulunursa modernizasyona yönelmek gerekir.

Buna karşılık ekonomiklik ve kârlılık satış tutarları ile ilgilidir. Verimliliği artırmak için alınan önlemler üretim miktarını artırabilir, fakat satış miktarı artmazsa ekonomiklik ve kârlılık oranları düşmeye başlar. Çünkü satış miktarı azalınca kâr azalacak, buna karşılık rasyonellik önlemleri nedeniyle daha çok kaynak kullanılmışsa kârlılık oranı düşecektir. Satış miktarları azalır ve bunun sonucu üretim miktarı da azaltılırsa,  sabit maliyet giderleri yükselecek, dolayısıyla maliyet giderleri üretimdeki bu azalış doğrultusunda düşmeyecek, buna karşılık, satış tutarı eksileceğinden ekonomiklik oranı da düşük olacaktır. Denetlenen kuruluşlarda bu üç kavram arasında (verimlilik-kârlılık-ekonomiklik) denge kurulması zorunluluğu üzerinde durulmalıdır.

1996 yılında yapılan yasal düzenleme ile Sayıştay’ın denetimine tabi olan kuruluşlarda, Sayıştay tarafından etkinlik-verimlilik-tutumluluk denetimleri de yapabileceği öngörülmüştür. Bilinen Sayıştay mevzuatında 832 sayılı Sayıştay Kanunu dışında etkinlik-verimlilik-tutumluluk kavramları yer almamakla beraber, çeviri düzeyinde olan Sayıştay mensupları tarafından yapılan yayınlar bulunmakta ve henüz yayınlanmamış Karayolları Genel Müdürlüğünün Devlet ve İl Yollarında Yürütülen Bakım Onarım Faaliyetleri konulu pilot performans denetimi çalışmaları yürütülmektedir. Ancak performans denetiminin yapılabilmesinde temel kural, performans denetimine tabi olacak kuruluşların performans denetiminin yapılabilmesine ilişkin modern işletmecilik faaliyetleri doğrultusunda çalışmaları ve her türlü performans konusunda veri üretmelerine bağlıdır. Günümüzde performans ölçümleri, performans sonuçları, performans yönetimi, performans denetimine olanak sağlayacak düzeyde veri üretebilme konularında faaliyette bulunan ve veri üretebilen kamu sektöründe tek kesim kamu iktisadi teşebbüsleridir. Çünkü KİT’ler kamu kesimi içerisinde her türlü veri üretmeye elverişli çağdaş anlamda Tekdüzen Muhasebe Sistemi içerisinde ve yıllık yatırım programları, yıllık işletme bütçeleri, üretim-maliyet-satış-kâr-gider-gelir vb. unsurları doğrultusunda faaliyet göstermekte ve performans sonuçları ortaya çıkmaktadır. Nitekim 1999 Aralık ayında IMF ile yapılan stand-by anlaşması doğrultusunda sekiz adet KİT’in önceden belirlenen performans ölçütleri doğrultusunda faaliyetlerini yürütmesi ve denetlenmesi öngörülmüştür.

Gerek 1996 yılında Sayıştay Kanununa yapılan ilave ile gerekse Sayıştay tarafından çeviri niteliğinde yapılan çalışmalarda performans denetiminin unsurları İngilizce literatürde economy-efficiency-effectiveness adlandırılan tutumluluk-verimlilik-etkenlik olarak belirlenmiştir. Çeviri niteliğine yapılan çalışmalarda, tutumluluk; kurumun amaçları da göz önünde bulundurularak, kaynakların uygun miktar ve kalitede, uygun zamanda ve uygun yerde en uygun maliyetle elde edilmesi, verimlilik; geniş anlamda bir örgütün mal ve hizmet üretirken kaynaklarını ne kadar iyi kullandığını göstermesi, etkinlik ise; örgütlerin tanımlanmış amaçlarına ve stratejik hedeflerine ulaşmak amacıyla gerçekleştirdikleri faaliyetlerin sonucunda, bu amaçlara ve hedeflere ulaşma derecesini belirleyen bir performans boyutu şeklinde tanımlanması yapılmıştır. Ancak yapılan bu tanımlar Sayıştay’ın fonksiyonu ve denetimine tabi kuruluşların özellikleri itibariyle özgün değildir. Yine bu bölümde uluslararası literatür dikkate alınarak performans denetiminin boyutları Yüksek Denetleme Kurulu tarafından benimsenen 1938 yılından bu yana geliştirilerek uygulanan performans denetimi ölçütleri benzerlikler göstermekte ve önemli düzeyde örtüşmektedir. YDK; Türkiye koşullarında ve kavramın evrensel boyutlarını da içerecek şekilde performans denetiminde geliştirdiği denetim teknikleri KİT performans denetimine getirdiği boyut, 1938 yılından bu yana performans denetimi konusunda sahip olduğu birikim bilimsel ve çağdaş özellikli, zengin ve özgün bir niteliktedir. Gelişmiş ekonomilerde son dönemlerde örgütsel bir sistemde performans boyutu konusunda yapılan yedi adet sınıflandırma, Yüksek Denetleme  Kurulu tarafından yapılan ekonomik denetim kapsamında önemli düzeyde yerini bulmaktadır.

Kaynak: YDK